معرفی استاندارد ISO 19011 و جایگاه آن در ممیزی سیستمهای مدیریت
استاندارد ISO 19011 یکی از شناختهشدهترین و پراستنادترین راهنماهای بینالمللی در حوزه ممیزی سیستمهای مدیریت است که توسط سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO) منتشر شده است. این استاندارد چارچوبی جامع برای برنامهریزی، اجرا، پایش، بازنگری و بهبود برنامههای ممیزی ارائه میدهد و راهکارهایی عملی برای ارزیابی صلاحیت ممیزان و انتخاب اعضای تیم ممیزی در اختیار سازمانها قرار میدهد. برخلاف استانداردهایی مانند ISO 9001، ISO 14001 یا ISO 45001 که الزامات و معیارهای مشخصی را برای استقرار و صدور گواهینامه تعیین میکنند، ISO 19011 یک سند راهنما (Guidelines) است و الزامات اجباری برای صدور گواهینامه ندارد. به همین دلیل، این استاندارد بهعنوان مرجع اصلی برای طراحی فرایند ممیزی در سازمانها، شرکتهای مشاوره، نهادهای صدور گواهینامه و تیمهای ارزیابی داخلی شناخته میشود.
نسخه جدید این استاندارد که با عنوان ISO 19011:2026 معرفی شده است، تلاش میکند تا با تحولات نوین در حوزه سیستمهای مدیریت، فناوری اطلاعات، مدیریت ریسک، پایداری و انتظارات فزاینده ذینفعان هماهنگ شود. در این نسخه، توجه ویژهای به رویکرد فرایندی، تفکر مبتنی بر ریسک، ممیزیهای مبتنی بر شواهد دیجیتال، و ارزیابی شایستگی ممیزان در محیطهای پیچیده سازمانی شده است. این ویژگیها باعث میشود ISO 19011:2026 نهتنها برای سازمانهای تولیدی و خدماتی، بلکه برای سازمانهای فناوریمحور، استارتاپها و نهادهای عمومی نیز کاربردی و اثربخش باشد.
تاریخچه و سیر تحول ISO 19011
نخستین نسخه استاندارد ISO 19011 در سال 2002 منتشر شد و در آن زمان دو استاندارد پیشین یعنی ISO 10011 (ممیزی سیستمهای کیفیت) و ISO 14010/14011/14012 (ممیزی سیستمهای زیستمحیطی) را ادغام کرد. هدف اصلی این ادغام، یکپارچهسازی رویکردهای ممیزی در حوزه کیفیت و محیطزیست و ارائه راهنمایی مشترک برای همه انواع سیستمهای مدیریت بود. نسخه دوم در سال 2011 منتشر شد و دامنه کاربرد آن به سایر سیستمهای مدیریت مانند ایمنی و بهداشت شغلی، امنیت اطلاعات و مدیریت فناوری اطلاعات گسترش یافت.
نسخه سوم در سال 2018 با تغییرات قابل توجهی در ساختار و اصول ممیزی ارائه شد؛ بهویژه با معرفی تفکر مبتنی بر ریسک، تأکید بر رویکرد فرایندی و بازنگری در معیارهای شایستگی ممیزان. نسخه ISO 19011:2026 آخرین بهروزرسانی این راهنما است که بر اساس بازخورد کاربران، تحولات فناورانه و تجربیات سازمانها در ممیزیهای داخلی و خارجی تدوین شده است. این نسخه با تمرکز بر انعطافپذیری، پایداری، ممیزیهای از راه دور و کاربرد ابزارهای دیجیتال، بهروزرسانی شده تا پاسخگوی نیازهای دنیای امروز باشد.
هدف و دامنه کاربرد ISO 19011:2026
هدف اصلی استاندارد ISO 19011:2026، ارائه راهنمایی برای همه سازمانهایی است که میخواهند یک برنامه ممیزی اثربخش و نظاممند را طراحی، اجرا و بهبود دهند. این استاندارد به سازمانها کمک میکند تا اهداف ممیزی، معیارهای ممیزی، دامنه ممیزی و منابع مورد نیاز را به درستی تعیین کنند و از این طریق اطمینان حاصل کنند که ممیزی بهعنوان ابزاری برای بهبود و یادگیری سازمانی عمل میکند، نه صرفاً یک الزام تشریفاتی. دامنه کاربرد این استاندارد تمام سازمانها، صرفنظر از اندازه، نوع فعالیت و ماهیت سیستم مدیریت آنها را در بر میگیرد.
ISO 19011:2026 نهتنها برای ممیزی سیستمهای مدیریت کیفیت، محیطزیست، ایمنی و بهداشت شغلی، امنیت اطلاعات و مدیریت انرژی کاربرد دارد، بلکه در حوزههای نوینی مانند مدیریت پایداری، مدیریت ریسک، مسئولیت اجتماعی، مدیریت دارایی و سیستمهای مدیریت یکپارچه نیز مورد استفاده قرار میگیرد. این استاندارد همچنین بهعنوان مرجع در ممیزیهای تأمینکنندگان، ممیزیهای انطباق و ممیزیهای داخلی سازمانها بهکار میرود.
اصول ممیزی بر اساس ISO 19011
ISO 19011 بر مجموعهای از اصول پایه استوار است که مبنای هر ممیزی اثربخش محسوب میشوند. این اصول تضمین میکنند که ممیزی بهصورت مستقل، بیطرفانه، نظاممند و مبتنی بر شواهد انجام شود. در نسخه 2026، این اصول با دقت بیشتری بازتعریف شده و بر جنبههای اخلاقی، شفافیت، رازداری و احترام به ذینفعان تأکید بیشتری صورت گرفته است. مهمترین اصول ممیزی عبارتاند از:
- صداقت و درستکاری: ممیز باید دارای رفتار اخلاقی، صادقانه، مسئولانه و محرمانه باشد و از هرگونه تعارض منافع پرهیز کند.
- ارائه گزارش منصفانه: یافتههای ممیزی باید بر اساس شواهد واقعی و قابل راستیآزمایی باشد و ممیز موظف است یافتهها را بدون سوگیری گزارش کند.
- مراقبت حرفهای: ممیز باید سطح لازم از دقت، مهارت و قضاوت حرفهای را در تمام مراحل ممیزی به کار گیرد.
- محرمانگی: اطلاعات بهدستآمده در جریان ممیزی باید حفظ و بهصورت امن مدیریت شود.
- استقلال: ممیز باید نسبت به فعالیتهای مورد ممیزی مستقل و بیطرف باشد.
- رویکرد مبتنی بر شواهد: تمام یافتهها و نتایج ممیزی باید بر پایه شواهد قابل راستیآزمایی استوار باشد.
- رویکرد مبتنی بر ریسک: برنامهریزی و اجرای ممیزی باید با در نظر گرفتن ریسکها و فرصتهای مرتبط با سیستم مدیریت انجام شود.
انواع ممیزی سیستمهای مدیریت
استاندارد ISO 19011:2026 انواع مختلفی از ممیزی را معرفی میکند که هر کدام اهداف و کاربردهای خاص خود را دارند. درک تفاوت میان این انواع ممیزی برای مدیران سیستمهای مدیریت و ممیزان بسیار کلیدی است، زیرا انتخاب نوع مناسب ممیزی میتواند به بهبود کارایی و اثربخشی برنامه ممیزی کمک کند. انواع اصلی ممیزی عبارتاند از:
- ممیزی داخلی (First-party audit): ممیزی که توسط خود سازمان و معمولاً توسط تیم ممیزی داخلی انجام میشود و هدف اصلی آن ارزیابی انطباق و بهبود سیستم مدیریت است.
- ممیزی خارجی تأمینکننده (Second-party audit): ممیزی که یک سازمان از تأمینکنندگان یا شرکای تجاری خود انجام میدهد و هدف آن اطمینان از انطباق طرف مقابل با معیارهای مورد انتظار است.
- ممیزی صدور گواهینامه یا ممیزی شخص ثالث (Third-party audit): ممیزی که توسط نهادهای مستقل و معتبر مانند نهادهای صدور گواهینامه انجام میشود و هدف آن ارزیابی انطباق با الزامات استانداردهای بینالمللی است.
- ممیزی ترکیبی: ترکیبی از دو یا چند نوع ممیزی که بهصورت همزمان انجام میشود و به کاهش هزینه و زمان کمک میکند.
- ممیزی یکپارچه: ممیزی همزمان دو یا چند سیستم مدیریت در یک سازمان که باعث صرفهجویی در منابع و افزایش هماهنگی میشود.
- ممیزی از راه دور: رویکردی که در نسخه 2026 مورد توجه ویژه قرار گرفته و به ممیزان امکان میدهد تا با استفاده از فناوریهای ارتباطی و پلتفرمهای دیجیتال، فرایند ممیزی را از راه دور انجام دهند.
ساختار اصلی ISO 19011:2026
ساختار استاندارد ISO 19011:2026 بهگونهای طراحی شده که هم برای ممیزان تازهکار و هم برای افراد باتجربه قابل استفاده باشد. این استاندارد معمولاً در چند بخش اصلی سازماندهی شده است که هر بخش به جنبهای از فرایند ممیزی یا شایستگیهای ممیزان اختصاص دارد. از مهمترین بخشهای این استاندارد میتوان به حوزه کاربرد، مراجع هنجاری، اصطلاحات و تعاریف، اصول ممیزی، مدیریت برنامه ممیزی، اجرای ممیزی و ارزیابی شایستگی ممیزان اشاره کرد. این استاندارد همچنین پیوستهای تکمیلی برای کمک به کاربران در درک بهتر مفاهیم و کاربرد عملی آن ارائه میدهد.
بخش مدیریت برنامه ممیزی، بهطور ویژه به موضوعاتی مانند تعیین اهداف برنامه ممیزی، تعیین دامنه و معیارها، انتخاب روشهای ممیزی، تعیین منابع لازم، تعیین صلاحیت اعضای تیم ممیزی، پایش و بازنگری برنامه ممیزی میپردازد. بخش اجرای ممیزی نیز مراحل کلیدی مانند آغاز ممیزی، آمادهسازی مستندات، انجام فعالیتهای ممیزی در محل یا از راه دور، تهیه و توزیع گزارش ممیزی، و انجام اقدامات پس از ممیزی را تشریح میکند. در پایان، بخش شایستگی ممیزان به معیارهای دانش، مهارت، تجربه و ویژگیهای شخصی مورد نیاز برای یک ممیز اثربخش اختصاص دارد.
برنامهریزی ممیزی؛ گام اول یک ممیزی موفق
برنامهریزی ممیزی یکی از مهمترین و تعیینکنندهترین مراحل در فرایند ممیزی است که مستقیماً بر کیفیت و اثربخشی نتایج آن تأثیر میگذارد. در استاندارد ISO 19011:2026، برنامهریزی ممیزی شامل تعیین اهداف، دامنه، معیارها، منابع و روشهای ممیزی است. مدیر برنامه ممیزی باید اطمینان حاصل کند که برنامه ممیزی با استراتژی، اهداف و ریسکهای سازمان هماهنگ است و بهصورت دورهای مورد بازنگری قرار میگیرد. در این مرحله، تعیین اولویتهای ممیزی بر اساس اهمیت فرایندها، سطح ریسک و عملکرد گذشته سازمان ضروری است.
یکی از نوآوریهای ISO 19011:2026 در حوزه برنامهریزی، تأکید بیشتر بر انعطافپذیری برنامه ممیزی و امکان استفاده از ترکیب روشهای حضوری، دورکاری و دیجیتال است. این انعطافپذیری به سازمانها کمک میکند تا در شرایط مختلف، مانند محدودیتهای سفر یا بحرانهای جهانی، بتوانند فرایند ممیزی خود را ادامه دهند. همچنین، برنامه ممیزی باید بهگونهای طراحی شود که امکان گردآوری شواهد دیجیتال و استفاده از ابزارهای تحلیلی داده را فراهم کند.
اجرای ممیزی و گردآوری شواهد
اجرای ممیزی، مرحلهای است که در آن برنامهریزی به عمل تبدیل میشود و ممیزان با استفاده از روشهای مختلف مانند مصاحبه، مشاهده، بررسی مستندات و تحلیل دادهها، شواهد لازم را گردآوری میکنند. استاندارد ISO 19011:2026 بر اهمیت گردآوری شواهد کافی، مرتبط و قابل راستیآزمایی تأکید میکند و از ممیزان میخواهد که در تمام مراحل، بیطرفی، دقت و قضاوت حرفهای را رعایت کنند. یکی از نکات کلیدی در اجرای ممیزی این است که ممیز باید بتواند اطلاعات را از منابع مختلف با یکدیگر مقایسه و تناقضها را شناسایی کند.
در نسخه 2026، بهدلیل گسترش فناوریهای دیجیتال، شیوههای گردآوری شواهد نیز متنوعتر شده است. ممیزان میتوانند از طریق ابزارهای ویدیو کنفرانس، پلتفرمهای اشتراک داده، پایگاههای اطلاعاتی سازمان و حتی تحلیلهای خودکار دادهها، شواهد مورد نیاز خود را گردآوری کنند. با این حال، استفاده از این ابزارها نیازمند رعایت الزامات امنیت اطلاعات و حفظ محرمانگی است که در استاندارد بهصراحت مورد تأکید قرار گرفته است.
صلاحیت و شایستگی ممیزان
یکی از بخشهای محوری استاندارد ISO 19011:2026، ارزیابی و توسعه صلاحیت ممیزان است. صلاحیت ممیز تنها به دانش فنی محدود نمیشود، بلکه شامل مجموعهای از دانش، مهارتها و ویژگیهای شخصی است که به ممیز امکان میدهد تا وظایف خود را اثربخش و حرفهای انجام دهد. این استاندارد معیارهای دقیقی برای ارزیابی صلاحیت، آموزش، تجربه کاری، و پایش عملکرد ممیزان ارائه میدهد. بهطورکلی، شایستگی ممیزان در سه سطح اولیه، میانی و ارشد دستهبندی میشود و ارتقای هر سطح مستلزم کسب دانش، مهارت و تجربه مشخص است.
مهمترین شایستگیهای مورد نیاز ممیزان شامل موارد زیر است:
- دانش و مهارتهای عمومی: آشنایی با اصول مدیریت، فرایندهای سازمانی، قوانین و مقررات، و سیستمهای مدیریت.
- دانش و مهارتهای تخصصی: تسلط بر استانداردهای مربوطه، روشهای ممیزی، صنعت مربوطه و فناوریهای مرتبط.
- مهارتهای ارتباطی: توانایی برقراری ارتباط مؤثر، گوش دادن فعال، مصاحبه حرفهای و گزارشنویسی دقیق.
- ویژگیهای شخصی: بیطرفی، انصاف، صداقت، شجاعت اخلاقی، سازماندهی و توانایی قضاوت صحیح.
- توسعه حرفهای مستمر: شرکت در دورههای آموزشی، مطالعه مستمر، شرکت در همایشها و بهروزرسانی دانش تخصصی.
گزارش ممیزی و اقدامات اصلاحی
پس از پایان اجرای ممیزی، تهیه گزارش نهایی یکی از خروجیهای اصلی فرایند ممیزی است. گزارش ممیزی باید شامل اطلاعاتی مانند اهداف، دامنه، معیارها، تاریخها، اعضای تیم ممیزی، خلاصهای از فرایند و یافتههای ممیزی، و نتیجهگیری نهایی باشد. ISO 19011:2026 تأکید میکند که گزارش باید بهصورت شفاف، دقیق، مختصر و بدون سوگیری تنظیم شود و یافتههای آن مستقیماً بر اساس شواهد گردآوریشده باشد. علاوه بر این، گزارش ممیزی باید در بازه زمانی توافقشده به ذینفعان ارائه شود تا امکان اقدام بهموقع فراهم گردد.
یکی از مهمترین خروجیهای ممیزی، شناسایی عدمانطباقها و فرصتهای بهبود است که پس از آن، سازمان باید اقدامات اصلاحی مناسب را برنامهریزی و اجرا کند. در این مرحله، تعیین مسئول اقدام، تعیین مهلت انجام، بررسی ریشهای علل عدمانطباق و پایش اثربخشی اقدامات از اهمیت بالایی برخوردار است. ISO 19011 بر این موضوع تأکید دارد که پیگیری اقدامات پس از ممیزی، بخشی جداییناپذیر از چرخه بهبود مستمر است و بدون آن، ارزش واقعی ممیزی محقق نخواهد شد.
ارتباط ISO 19011 با مدیریت فرایند و سیستمهای مدیریت
ISO 19011:2026 رابطهای تنگاتنگ با رویکرد مدیریت فرایند دارد و یکی از ابزارهای کلیدی برای ارزیابی اثربخشی فرایندهای سازمانی محسوب میشود. از آنجا که سیستمهای مدیریت مدرن مانند ISO 9001:2015 بر رویکرد فرایندی و تفکر مبتنی بر ریسک استوار هستند، ممیزی نیز باید بر همین اصول پایهریزی شود. در این میان، ممیزان باید بتوانند فرایندها را در قالب ورودی، فعالیتها، خروجیها، شاخصها و تعاملات آنها تحلیل کنند و انطباق آنها را با معیارهای تعیینشده ارزیابی نمایند.
در حقیقت، ISO 19011 پل ارتباطی میان سیستمهای مدیریت و ابزارهای ارزیابی آنهاست. سازمانهایی که این استاندارد را بهدرستی پیادهسازی میکنند، میتوانند فرایند ممیزی را به یک فرصت یادگیری، بهبود و افزایش بلوغ سازمانی تبدیل کنند. برقراری ارتباط نظاممند میان نتایج ممیزی، BPM (مدیریت فرایند کسبوکار) و اقدامات اصلاحی، به سازمان کمک میکند تا فرایندهای خود را بهطور مستمر بهینهسازی کند.
مزایای استفاده از ISO 19011:2026
پیادهسازی و استفاده از استاندارد ISO 19011:2026 مزایای گستردهای برای سازمانها به همراه دارد. این مزایا تنها به بهبود عملکرد سیستم مدیریت محدود نمیشود، بلکه جنبههای انگیزشی، فرهنگی و راهبردی نیز دارد. برخی از مهمترین مزایای این استاندارد عبارتاند از:
- افزایش اثربخشی برنامه ممیزی: با بهکارگیری رویکرد نظاممند، ممیزیها هدفمندتر و مؤثرتر انجام میشوند.
- ارتقای شایستگی ممیزان: چارچوب مشخصی برای ارزیابی و توسعه صلاحیت ممیزان فراهم میکند.
- تقویت رویکرد فرایندی: به سازمانها کمک میکند تا فرایندهای خود را در قالب سیستم مدیریت یکپارچه ممیزی کنند.
- افزایش اعتبار نتایج ممیزی: با رعایت اصول بیطرفی و مبتنی بر شواهد، نتایج ممیزی از اعتبار بالاتری برخوردار خواهند بود.
- کاهش هزینهها و صرفهجویی در منابع: با ترکیب ممیزیها و استفاده از روشهای از راه دور، هزینههای ممیزی کاهش مییابد.
- بهبود ارتباطات سازمانی: ممیزی بهعنوان ابزاری برای گفتگو، یادگیری و تبادل تجربه در سازمان عمل میکند.
- ارتقای بلوغ سیستم مدیریت: فرایند ممیزی مستمر به بلوغ سیستم مدیریتی سازمان کمک میکند.
- افزایش رضایت ذینفعان: اجرای ممیزیهای اثربخش، اعتماد مشتریان، سهامداران و نهادهای نظارتی را افزایش میدهد.
مخاطبان و کاربران اصلی این استاندارد
ISO 19011:2026 برای گروه وسیعی از مخاطبان قابل استفاده است و هر یک از آنها میتوانند از این استاندارد به شیوهای متفاوت بهره ببرند. مدیران ارشد سازمانها میتوانند از این استاندارد برای ارزیابی استراتژیک سیستم مدیریت خود استفاده کنند. مدیران سیستمهای مدیریت و مسئولان کیفیت، این سند را بهعنوان مرجع اصلی برای طراحی فرایند ممیزی بهکار میگیرند. ممیزان داخلی و خارجی برای ارتقای صلاحیت و انجام ممیزیهای مؤثر به این استاندارد نیاز دارند. شرکتهای مشاوره و نهادهای صدور گواهینامه نیز از این استاندارد بهعنوان مبنای اصلی برای ارزیابی انطباق و ارائه خدمات مشاوره و صدور گواهینامه استفاده میکنند.
علاوه بر این، دانشجویان رشتههای مدیریت، مهندسی صنایع، مدیریت کیفیت و سیستمهای اطلاعاتی میتوانند از این استاندارد بهعنوان منبع آموزشی معتبر استفاده کنند. مدرسان و مراکز آموزشی نیز میتوانند این سند را بهعنوان یکی از منابع اصلی در دورههای آموزش ممیزی، سیستمهای مدیریت و مدیریت فرایند معرفی کنند.
نکات مهم و توصیههای عملی برای استفاده اثربخش
برای اینکه سازمانها بتوانند از ISO 19011:2026 بیشترین بهره را ببرند، رعایت برخی توصیههای عملی ضروری است. این توصیهها بر اساس تجربیات سازمانهای موفق در پیادهسازی برنامههای ممیزی استخراج شدهاند و میتوانند به بهبود کیفیت ممیزی و افزایش ارزش آن کمک کنند:
- تدوین خطمشی ممیزی: سازمانها باید یک سیاست روشن برای ممیزیهای داخلی و خارجی تعریف کنند.
- انتخاب تیم ممیزی مستقل و متخصص: تیم ممیزی باید از ترکیب مناسبی از تخصص، تجربه و بیطرفی برخوردار باشد.
- توجه به ریسکها و فرصتها: بر اساس تفکر مبتنی بر ریسک، ممیزی باید بر فرایندهای پرریسک تمرکز بیشتری داشته باشد.
- مستندسازی مناسب: تمام مراحل ممیزی از برنامهریزی تا گزارشدهی باید بهدرستی مستند شود.
- آموزش ممیزان: سرمایهگذاری در آموزش مستمر ممیزان، اثربخشی ممیزی را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
- پیگیری اقدامات اصلاحی: بدون پیگیری، یافتههای ممیزی هیچ بهبودی ایجاد نخواهد کرد.
- استفاده از فناوریهای نوین: ابزارهای دیجیتال، تحلیل داده و پلتفرمهای همکاری میتوانند به اثربخشی و کارایی ممیزی کمک کنند.
- بازنگری دورهای برنامه ممیزی: برنامه ممیزی باید متناسب با تغییرات سازمانی و محیطی بهروزرسانی شود.
ISO 19011:2026 و تحولات آینده در حوزه ممیزی
با نگاهی به روند تحولات بینالمللی در حوزه ممیزی، میتوان پیشبینی کرد که ISO 19011:2026 نقطه شروعی برای تحولات گستردهتر در آینده است. انتظار میرود که در نسخههای بعدی، موضوعاتی مانند ممیزیهای هوشمند مبتنی بر هوش مصنوعی، تحلیلهای پیشبینانه، ارزیابی پایداری سازمانی، ممیزی در محیطهای دیجیتال و ابری، و ترکیب ممیزیهای کیفیت، محیطزیست، اجتماعی و حاکمیتی (ESG) بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. سازمانهایی که امروز با اصول این استاندارد آشنا شوند، در آینده آمادگی بیشتری برای مواجهه با این تحولات خواهند داشت.
همچنین، با افزایش اهمیت مدیریت ریسک و انطباق مقرراتی در دنیای امروز، ممیزی بهعنوان یکی از ابزارهای اصلی اطمینانبخشی و شفافیت سازمانی، موقعیت خود را بیش از پیش تثبیت خواهد کرد. ISO 19011:2026 با فراهم کردن چارچوبی منسجم برای ممیزی، به سازمانها کمک میکند تا مسیر بهبود مستمر را با اطمینان بیشتر طی کنند.
جمعبندی
استاندارد ISO 19011:2026 یکی از مهمترین و کاربردیترین اسناد بینالمللی در حوزه ممیزی سیستمهای مدیریت است که برای هر سازمانی که بهدنبال بهبود مستمر، کاهش ریسک و افزایش اعتبار عملکرد خود است، ضروری به نظر میرسد. این استاندارد با ارائه راهنماییهای دقیق درباره برنامهریزی، اجرا، گزارشدهی و پیگیری ممیزی، و همچنین تعریف معیارهای شایستگی ممیزان، به سازمانها کمک میکند تا فرایند ممیزی را به یک ابزار راهبردی برای خلق ارزش تبدیل کنند. آشنایی با این استاندارد برای مدیران، ممیزان، مشاوران و کارشناسان سیستمهای مدیریت، یک سرمایهگذاری ارزشمند محسوب میشود که در بلندمدت به بهبود عملکرد، ارتقای اعتبار و افزایش رضایت ذینفعان منجر خواهد شد.
